Phát huy giá trị di sản Nguyễn Du trong thời kỳ mới

Trong lịch sử văn hóa dân tộc Việt Nam, Nguyễn Du là một tên tuổi lớn, vượt lên khỏi khuôn khổ của một nhà thơ để trở thành biểu tượng tinh thần của cả dân tộc. Đại thi hào Nguyễn Du, Danh nhân văn hóa thế giới đã để lại cho nhân loại một di sản văn chương đồ sộ, trong đó nổi bật nhất là Truyện Kiều, tác phẩm kết tinh sâu sắc tư tưởng nhân văn, lòng nhân ái và khát vọng công lý.

Nguyễn Du, tên chữ Tố Như, hiệu Thanh Hiên, sinh năm 1765 tại Thăng Long, trong một gia đình đại quý tộc, nhiều đời khoa bảng. Cha ông là Nguyễn Nghiễm, từng giữ chức Đại tư đồ triều Lê; mẹ là bà Trần Thị Tần, xuất thân từ gia đình nho phong đất Kinh Bắc. Sinh ra trong nhung lụa, nhưng tuổi thơ Nguyễn Du sớm chịu nhiều mất mát khi cha mẹ lần lượt qua đời, để lại trong ông nỗi cô đơn và những trải nghiệm sâu sắc về thân phận con người.

Cuộc đời Nguyễn Du gắn với giai đoạn lịch sử đầy biến động: sự suy vong của triều Lê – Trịnh, phong trào Tây Sơn và sự hình thành triều Nguyễn. Những biến động đó không chỉ làm thay đổi vận mệnh đất nước mà còn tác động mạnh mẽ đến tư tưởng và tâm hồn Nguyễn Du – một kẻ sĩ luôn day dứt giữa trung hiếu, nhân nghĩa và thực tại khắc nghiệt. Dù từng làm quan dưới triều Nguyễn, ông vẫn mang nặng nỗi cô độc của người nghệ sĩ, luôn trăn trở về nỗi đau nhân thế, để rồi cất lên câu hỏi day dứt: “Ba trăm năm nữa, ai người khóc Tố Như?”.

Nguyễn Du để lại nhiều tác phẩm có giá trị bằng chữ Hán và chữ Nôm như Thanh Hiên thi tập, Nam Trung tạp ngâm, Bắc hành tạp lục, Văn tế thập loại chúng sinh. Tuy nhiên, Truyện Kiều chính là đỉnh cao rực rỡ nhất trong sự nghiệp sáng tác của ông. Với 3.254 câu thơ lục bát, Nguyễn Du đã tái hiện sinh động một xã hội phong kiến đầy bất công, nơi đồng tiền và quyền lực chà đạp công lý, nơi số phận con người – đặc biệt là người phụ nữ – bị vùi dập tàn nhẫn.

Vượt lên trên bức tranh hiện thực nghiệt ngã ấy, Truyện Kiều tỏa sáng tư tưởng nhân đạo sâu sắc, đề cao lòng nhân ái, tình yêu, hiếu nghĩa, thủy chung và khát vọng tự do của con người. Khóc cho Thúy Kiều cũng chính là Nguyễn Du khóc cho muôn kiếp người chìm nổi trong bể khổ nhân sinh. Chính vì vậy, Truyện Kiều không chỉ sống trong trang sách mà còn ăn sâu vào đời sống tinh thần của dân tộc, trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều loại hình văn hóa, nghệ thuật dân gian và bác học.

Giá trị của Truyện Kiều và di sản Nguyễn Du đã vượt ra ngoài biên giới quốc gia. Tác phẩm được dịch ra hơn 30 thứ tiếng, góp phần giới thiệu văn hóa Việt Nam đến với bạn bè quốc tế. Năm 2013, UNESCO vinh danh Nguyễn Du là Danh nhân văn hóa thế giới, khẳng định vị trí của ông trong kho tàng văn hóa nhân loại.

Kỷ niệm 260 năm Ngày sinh Đại thi hào Nguyễn Du (1765–2025) là dịp để tri ân, tôn vinh những giá trị lớn lao mà ông để lại, đồng thời khẳng định vai trò của văn hóa, con người trong chiến lược phát triển bền vững đất nước. Bảo tồn và phát huy di sản Nguyễn Du, đặc biệt là giá trị nhân văn của Truyện Kiều, góp phần làm giàu nền tảng tinh thần, nuôi dưỡng tâm hồn và bản sắc văn hóa Việt Nam trong thời kỳ hội nhập và phát triển.

Thực hiện: Nguyễn Tú